Entegre Devre Topoğrafyası Nedir? Tescil, Koruma Süresi ve Haklar 2026
Entegre Devre Topoğrafyası Nedir?
Entegre devre topoğrafyası, elektronik devre elemanlarının (transistör, direnç, kapasitör vb.) yarı iletken bir yonga (çip) üzerindeki üç boyutlu dizilişini ve bağlantılarını gösteren, üretim amaçlı görüntüler silsilesidir. Özgün ve yeni tasarımlar, 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun kapsamında tescil veya ilk ticari kullanım tarihinden itibaren 10 yıl süreyle korunur.
Topoğrafyanın korunabilmesi için tasarımın, tasarlayıcının kendi fikri çabası sonucu ortaya çıkması ve sektörde bilinen (alelade) olmaması gerekir. Tescil başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu‘na (TÜRKPATENT) yapılır. Tescilli bir topoğrafya, üçüncü kişiler tarafından izinsiz çoğaltılamaz veya ticari amaçla kullanılamaz. Mikroişlemciler, hafıza üniteleri, CMOS devreleri ve özel amaçlı entegre devreler (ASIC) bu koruma kapsamındadır.
“Entegre devre topoğrafyası nedir?”, “Çip tasarımım nasıl korunur?”, “Topoğrafya tescili nasıl yapılır?” gibi sorular fikri mülkiyet hukukunun en teknik konularıdır. Yarı iletken teknolojisinin gelişmesiyle birlikte çip tasarımlarının korunması büyük önem kazanmıştır. Bu rehber, entegre devre topoğrafyasının ne olduğunu, tescil sürecini, koruma kapsamını ve ihlal halinde başvurulacak yolları bir avukatın kaleminden ele almaktadır.
İçindekiler
Hukuki Bilgilendirme
Bu makale, 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun; TRIPS Anlaşması md. 35-38; Washington Anlaşması (IPIC); TÜRKPATENT Yönetmeliği; Yargıtay 11. HD güncel içtihatları esas alınarak hazırlanmıştır.
Entegre Devre Topoğrafyası Nedir?
Entegre devre topoğrafyası, bir entegre devrenin (IC – Integrated Circuit) üretiminin herhangi bir aşamasındaki üç boyutlu yapısını gösteren, birbirleriyle bağlantılı görüntüler serisidir. Basit bir ifadeyle, elektronik bileşenlerin (transistörler, dirençler, kapasitörler, diyotlar) yarı iletken malzeme üzerindeki yerleşim planıdır. Her katmanın ayrı ayrı tasarlanması ve bu katmanların üst üste gelmesiyle oluşan bütünsel yapı, topoğrafyayı meydana getirir.
Yasal Dayanak
| Mevzuat | Düzenleme |
|---|---|
| 5147 sayılı Kanun | Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun (30.04.2004) |
| TRIPS Anlaşması md. 35-38 | Uluslararası entegre devre koruması (DTÖ kapsamı) |
| Washington Anlaşması (IPIC) | Entegre Devre Fikri Mülkiyetine İlişkin Anlaşma |
| TÜRKPATENT Yönetmeliği | Tescil başvurusu usul ve esasları |
| 6769 sayılı SMK | Sınai mülkiyet hakları genel çerçevesi |
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Entegre devre | Elektronik işlev icra etmek üzere tasarlanmış, bileşenlerin tamamı veya bir kısmı yarı iletken malzeme içinde veya üzerinde oluşturulmuş, son haliyle veya ara form olarak sabitlenmiş ürün |
| Topoğrafya | Entegre devrenin katmanlarının her birinin üç boyutlu dizilişini ve bağlantılarını gösteren görüntüler serisi |
| Yarı iletken | Elektrik iletkenliği kontrol edilebilen malzeme (silikon, germanyum vb.) |
| Orijinallik | Topoğrafyanın tasarlayıcının kendi fikri çabası sonucu ortaya çıkması ve alelade olmaması |
| Hak sahibi | Topoğrafyayı tasarlayan veya tasarlatıp tescil ettiren gerçek ya da tüzel kişi |
Koruma Şartları
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| 1. Orijinallik (özgünlük) | Topoğrafya, tasarlayıcının kendi fikri çabası sonucu ortaya çıkmış olmalıdır |
| 2. Alelade olmama | Tasarım, oluşturulduğu tarihte entegre devre üreticileri ve topoğrafya tasarlayıcıları arasında bilinmiyor (alelade değil) olmalıdır |
| 3. Tescil veya ticari kullanım | Koruma için TÜRKPATENT’e tescil başvurusu yapılması veya ilk ticari kullanımdan itibaren 2 yıl içinde başvurulması gerekir |
Avukat Notu: Orijinallik şartı, patent hukukundaki “buluş basamağı” kadar yüksek bir eşik değildir. Topoğrafyanın tasarlayıcının kendi fikri çabası sonucu ortaya çıkması yeterlidir. Bilinen elemanların orijinal bir şekilde bir araya getirilmesi de koruma kapsamındadır. Ancak tamamen alelade (herkesçe bilinen standart) tasarımlar korunmaz.
Entegre devre topoğrafyası tescili ve fikri mülkiyet koruması konusunda profesyonel desteğe mi ihtiyacınız var?
Sivas’ta fikri mülkiyet hukuku alanında uzman avukat kadromuz yanınızda.
Tescil Süreci
Tescil Süreci
| Adım | Açıklama |
|---|---|
| 1. Başvuru hazırlığı | Topoğrafya çizimleri, açıklayıcı bilgiler ve gerekli belgeler hazırlanır |
| 2. TÜRKPATENT’e başvuru | Türk Patent ve Marka Kurumu’na başvuru formu ve ekler ile başvurulur |
| 3. Şekli inceleme | TÜRKPATENT başvurunun şekil şartlarını inceler; eksiklik varsa tamamlama süresi verilir |
| 4. Tescil kararı | Şekil şartları tamamsa tescil kararı verilir ve Bültende yayımlanır |
| 5. Tescil belgesi | Tescil belgesi düzenlenerek hak sahibine verilir (süreç yaklaşık 1 yıl) |
Tescil İçin Gerekli Belgeler
| Belge | Açıklama |
|---|---|
| Başvuru formu | TÜRKPATENT tarafından belirlenen standart form |
| Topoğrafya çizimleri/kopyaları | Entegre devrenin her katmanını gösteren net çizimler veya fotoğraflar |
| Özet bilgi | Topoğrafyanın elektronik işlevini açıklayan özet |
| Başvuru ücreti | TÜRKPATENT tarafından belirlenen başvuru ücretinin ödendiğine dair belge |
| Vekaletname | Başvuru vekil aracılığıyla yapılıyorsa noter onaylı vekaletname |
| İmza sirküleri | Tüzel kişi başvurularında gerekli |
| Ticari kullanım belgesi | İlk ticari kullanım yapılmışsa kullanım tarihini gösteren belge |
Tescil Sahibinin Hakları
| Hak | Açıklama |
|---|---|
| Çoğaltma hakkı | Topoğrafyayı veya orijinal kısımlarını çoğaltma (kopyalama) hakkı münhasıran hak sahibine aittir |
| Ticari kullanım hakkı | Topoğrafyayı içeren entegre devreyi veya bu devreyi içeren ürünleri ithal etme, satma, dağıtma hakkı |
| Yasaklama hakkı | Üçüncü kişilerin izinsiz çoğaltmasını veya ticari kullanımını yasaklama |
| Devir ve lisans | Topoğrafya hakkını kısmen veya tamamen devretme veya lisans verme |
Koruma Süresi
| Durum | Koruma Başlangıcı | Süre |
|---|---|---|
| Tescil yapılmışsa | Tescil başvuru tarihinden itibaren | 10 yıl |
| Tescil öncesi ticari kullanım varsa | İlk ticari kullanım tarihinden itibaren | 10 yıl |
| Tescil veya ticari kullanım yoksa | Topoğrafya oluşturulduğu tarihten itibaren | 15 yıl sonra koruma sona erer (tescil edilmemişse) |
Avukat Notu: İlk ticari kullanımdan itibaren 2 yıl içinde tescil başvurusu yapılmalıdır. Bu süre geçirilirse tescil hakkı kaybedilir. Topoğrafya oluşturulduktan sonra hiç kullanılmamış ve tescil de edilmemişse, oluşturulma tarihinden itibaren 15 yıl sonra koruma talebi mümkün olmaz.
İhlal ve Yaptırımlar
| İhlal Türü | Yaptırım |
|---|---|
| İzinsiz çoğaltma (kopyalama) | Hukuk davası: tecavüzün durdurulması, maddi/manevi tazminat; cezai yaptırım |
| İzinsiz ticari kullanım | İthal, satış veya dağıtımın durdurulması, tazminat, ürünlere el konulması |
| Taklit ürün ithalatı | Gümrükte el koyma, ithalat yasağı |
İhlal halinde hak sahibi, tecavüzün tespiti, durdurulması ve önlenmesi davası, maddi ve manevi tazminat davası açabilir ve ihtiyati tedbir talep edebilir. Ayrıca cezai yaptırımlar da söz konusudur.
Koruma Dışı Kalan Haller (İstisnalar)
| İstisna | Açıklama |
|---|---|
| Ters mühendislik (analiz amaçlı) | Topoğrafyanın kavram, süreç, sistem veya tekniğini değerlendirmek amacıyla çoğaltılması serbesttir |
| Eğitim ve araştırma | Ticari olmayan eğitim ve bilimsel araştırma amaçlı kullanım serbesttir |
| Bağımsız yaratma | Başka bir kişinin bağımsız olarak aynı topoğrafyayı oluşturması ihlal değildir |
| İyiniyetli edinim | İzinsiz çoğaltıldığını bilmeden veya bilmesi gerekmeden edinen kişi, bildikten sonra uygun ücret ödeyerek stokları tüketebilir |
Entegre devre topoğrafyası ihlali veya tescil konusunda profesyonel desteğe mi ihtiyacınız var?
Diğer Fikri Mülkiyet Haklarından Farkı
| Kriter | Topoğrafya Tescili | Patent | Telif Hakkı |
|---|---|---|---|
| Korunan unsur | Entegre devre katman dizilişi | Buluş (yeni, sanayiye uygulanabilir) | Özgün eser (kitap, müzik, yazılım vb.) |
| Koruma şartı | Orijinallik + alelade olmama | Yenilik + buluş basamağı + sanayiye uygulanabilirlik | Özgünlük (otomatik) |
| Tescil gerekli mi? | Evet (TÜRKPATENT) | Evet (TÜRKPATENT) | Hayır (otomatik) |
| Koruma süresi | 10 yıl | 20 yıl | Yaşam boyu + 70 yıl |
| Ters mühendislik | Analiz amaçlı serbest | Serbest değil | Sınırlı (adil kullanım) |
Pratik Örnekler
Örnek 1: Mikroişlemci Topoğrafyası Tescili
Sivas’ta faaliyet gösteren bir teknoloji şirketi, geliştirdiği özel amaçlı mikroişlemci (ASIC) tasarımının topoğrafyasını TÜRKPATENT’e tescil ettirmiştir. Tescil sayesinde rakip bir firmanın aynı topoğrafyayı kopyalarak üretim yapmasını engellemiş ve piyasadaki rekabet avantajını korumuştur.
Örnek 2: İzinsiz Çoğaltma ve Tazminat Davası
Tescilli bir hafıza ünitesi topoğrafyasının izinsiz kopyalanarak üretildiğini tespit eden hak sahibi, tecavüzün durdurulması ve maddi tazminat davası açmıştır. Bilirkişi raporu ile topoğrafyanın %95 oranında kopyalandığı tespit edilmiş ve mahkeme tazminata hükmetmiştir.
Örnek 3: Ters Mühendislik İstisnası
Bir araştırma kuruluşu, rakip firmanın entegre devresini analiz ederek çalışma prensiplerini anlamak amacıyla ters mühendislik uygulamıştır. Bu analiz sonucunda tamamen farklı ve orijinal bir topoğrafya geliştirmiştir. Ters mühendislik analiz amaçlı yapıldığından ve sonuçta bağımsız orijinal bir tasarım oluşturulduğundan ihlal oluşmamıştır.
Örnek 4: Tescil Süresinin Kaçırılması
Bir tasarımcı, geliştirdiği CMOS devre topoğrafyasını ticari olarak kullanmaya başlamış ancak 2 yıllık tescil süresini kaçırmıştır. Bu nedenle topoğrafyası için artık tescil başvurusu yapamamış ve koruma hakkını kaybetmiştir.
Fikri mülkiyet hukuku konusunda profesyonel desteğe mi ihtiyacınız var?
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Entegre devre topoğrafyası nedir?
Elektronik devre elemanlarının yarı iletken yonga üzerindeki üç boyutlu dizilişini ve bağlantılarını gösteren görüntüler serisidir. 5147 sayılı Kanun ile korunur.
Koruma süresi ne kadardır?
Tescil veya ilk ticari kullanım tarihinden itibaren 10 yıl.
Tescil nereye yapılır?
Türk Patent ve Marka Kurumu’na (TÜRKPATENT).
Koruma şartları nelerdir?
Orijinallik (tasarlayıcının kendi fikri çabası) ve alelade olmama (sektörde bilinmiyor olması).
Ters mühendislik serbest mi?
Kavram, süreç veya tekniği değerlendirmek amacıyla analiz amaçlı yapılan ters mühendislik serbesttir. Ancak kopyalama amacıyla yapılan ters mühendislik ihlaldir.
Patenten farkı nedir?
Patent buluşları korur (20 yıl); topoğrafya tescili çip katman dizilişini korur (10 yıl). Topoğrafyada orijinallik yeterli; patentte buluş basamağı aranır.
İhlal halinde ne yapabilirim?
Tecavüzün tespiti, durdurulması ve önlenmesi davası, maddi/manevi tazminat davası ve ihtiyati tedbir talebi.
Tescil süreci ne kadar sürer?
Yaklaşık 1 yıl.
Ticari kullanımdan sonra tescil yapılabilir mi?
Evet. İlk ticari kullanımdan itibaren 2 yıl içinde tescil başvurusu yapılmalıdır.
Hangi ürünler korunur?
Mikroişlemciler, hafıza üniteleri, CMOS devreleri, ASIC’ler ve tüm yarı iletken tabanlı entegre devreler.
Topoğrafya hakkı devredilebilir mi?
Evet. Kısmen veya tamamen devir ve lisans verilebilir.
Görevli mahkeme hangisidir?
Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi (yoksa asliye hukuk mahkemesi).
Entegre Devre Topoğrafyası – Özet Tablosu (2026)
| Konu | Detay |
|---|---|
| Yasal Dayanak | 5147 sayılı Kanun; TRIPS md. 35-38; Washington Anlaşması |
| Tanım | Entegre devre katmanlarının üç boyutlu dizilişini gösteren görüntüler serisi |
| Koruma Şartları | Orijinallik + alelade olmama |
| Tescil Makamı | TÜRKPATENT |
| Koruma Süresi | 10 yıl (tescil veya ilk ticari kullanım tarihinden) |
| Tescil Süresi (ticari kullanım sonrası) | İlk kullanımdan itibaren 2 yıl içinde |
| Tescil Sahibi Hakları | Çoğaltma, ticari kullanım, yasaklama, devir/lisans |
| İhlal Yaptırımları | Tecavüzün durdurulması, tazminat, el koyma, cezai yaptırım |
| İstisnalar | Analiz amaçlı ters mühendislik, eğitim/araştırma, bağımsız yaratma, iyiniyetli edinim |
| Patenten Farkı | Orijinallik yeterli (buluş basamağı aranmaz); 10 yıl (patent 20 yıl) |
| Korunan Ürünler | Mikroişlemci, hafıza, CMOS, ASIC, tüm yarı iletken entegre devreler |
| Görevli Mahkeme | Fikri ve sınai haklar mahkemesi |
Bu makale bilgilendirme amaçlı hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Entegre devre topoğrafyası konusundaki somut durumunuz için Sivas’ta fikri mülkiyet hukuku alanında deneyimli bir avukata başvurmanız tavsiye edilir.