İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk Nedir? Farkları, Kapsamı ve Süreç Rehberi 2026
İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, uyuşmazlıkların hızlı ve ekonomik çözümü için tarafların bağımsız ve tarafsız bir uzman (arabulucu) eşliğinde masaya oturduğu alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Zorunlu arabuluculuk (dava şartı), iş, ticari, tüketici ve kira davaları gibi belirli alanlarda dava açmadan önce başvurulması kanuni zorunluluk olan arabuluculuktur; bu süreç tamamlanmadan açılan dava usulden reddedilir.
İhtiyari arabuluculuk ise yasal zorunluluk olmayan uyuşmazlıklarda tarafların kendi iradeleriyle başvurduğu gönüllü yöntemdir. Her iki türde de taraflar anlaşmaya varırsa, bu anlaşma mahkeme ilamı (kararı) hükmünde sayılır ve icra edilebilir. Arabuluculuk süreci gizlilik esasına dayanır ve taraflar süreci istedikleri zaman sonlandırabilir.
“Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunda mıyım?”, “Zorunlu arabuluculuk hangi davaları kapsar?”, “Arabuluculukta anlaşamazsak ne olur?” gibi sorular hukuk sistemimizin en güncel konularıdır. Arabuluculuk, hem mahkemelerin iş yükünü azaltmayı hem de taraflara daha hızlı ve ekonomik çözüm sunmayı amaçlayan etkili bir mekanizmadır. Bu rehber, zorunlu ve ihtiyari arabuluculuğun kapsamını, farkını, sürecini ve 2026 yılı güncel uygulamalarını bir avukatın kaleminden ele almaktadır.
İçindekiler
- Arabuluculuk Nedir?
- Yasal Dayanak
- Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı)
- Zorunlu Arabuluculuk Kapsamındaki Uyuşmazlıklar
- İhtiyari Arabuluculuk (İsteğe Bağlı)
- Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Farkları
- Arabuluculuk Süreci (Adım Adım)
- Arabuluculuk Sonuçları ve İcra Edilebilirlik
- Arabuluculuk Süreleri
- Arabuluculuğun Avantajları
- Pratik Örnekler
- Sık Sorulan Sorular
- Özet Tablosu
Hukuki Bilgilendirme
Bu makale, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3; 6102 sayılı TTK md. 5/A; 6502 sayılı TKHK md. 73/A; 7445 sayılı Kanun (kira ve ortaklık); Yargıtay HGK güncel içtihatları esas alınarak hazırlanmıştır.
Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, sistematik teknikler uygulayarak tarafları bir araya getiren, müzakere sürecini yöneten, tarafların birbirlerini anlamalarını ve kendi çözümlerini kendilerinin üretmelerini sağlayan bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişinin (arabulucu) katılımıyla yürütülen alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Arabulucu karar vermez; taraflara çözüm dayatmaz. Yalnızca tarafların iletişim kurmasını kolaylaştırır ve ortak çözüm bulmalarına yardımcı olur.
Yasal Dayanak
| Mevzuat | Düzenleme |
|---|---|
| 6325 sayılı Kanun | Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (genel çerçeve) |
| 7036 sayılı İş Mahkemeleri K. md. 3 | İşçi-işveren uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk (01.01.2018) |
| TTK md. 5/A | Ticari davalarda zorunlu arabuluculuk (01.01.2019) |
| TKHK md. 73/A | Tüketici uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk (28.07.2020) |
| 7445 sayılı Kanun | Kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi, komşuluk hukukunda zorunlu arabuluculuk (01.09.2023) |
Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı) Nedir?
Zorunlu arabuluculuk, kanun gereği belirli uyuşmazlık türlerinde dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının dava şartı olarak öngörüldüğü arabuluculuktur. Bu süreç tamamlanmadan (anlaşma veya anlaşamama son tutanağı alınmadan) dava açılırsa mahkeme davayı usulden reddeder. Arabulucu, adliye arabuluculuk büroları tarafından listeden atanır.
Zorunlu Arabuluculuk Kapsamındaki Uyuşmazlıklar (2026)
| Alan | Kapsamdaki Uyuşmazlıklar | Yasal Dayanak | Yürürlük |
|---|---|---|---|
| İş hukuku | İşçi-işveren alacak ve tazminat davaları (kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin vb.) ve işe iade davaları | 7036 s.K. md. 3 | 01.01.2018 |
| Ticaret hukuku | Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri ile menfi tespit davaları | TTK md. 5/A | 01.01.2019 |
| Tüketici hukuku | Tüketici işlemlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (parasal sınır: 2026 yılı için 104.000 TL üzeri) | TKHK md. 73/A | 28.07.2020 |
| Kira hukuku | Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (kira tespit, tahliye, kira alacağı vb.) | 7445 s.K. | 01.09.2023 |
| Ortaklığın giderilmesi | İzale-i şüyu (ortaklığın giderilmesi) davaları | 7445 s.K. | 01.09.2023 |
| Komşuluk hukuku | Taşınmaz mülkiyetinden kaynaklanan komşuluk uyuşmazlıkları | 7445 s.K. | 01.09.2023 |
Avukat Notu: Zorunlu arabuluculuk kapsamı her yıl genişlemektedir. 2018’de iş davalarıyla başlayan süreç, 2019’da ticari davalara, 2020’de tüketici uyuşmazlıklarına ve 2023’te kira, ortaklığın giderilmesi ve komşuluk uyuşmazlıklarına genişletilmiştir. Dava açmadan önce arabuluculuk şartının ilgili uyuşmazlık türünde aranıp aranmadığını mutlaka kontrol edin.
Arabuluculuk süreci ve dava şartı konusunda profesyonel hukuki desteğe mi ihtiyacınız var?
Sivas’ta arabuluculuk ve uyuşmazlık çözümü alanında uzman avukat kadromuz yanınızda.
İhtiyari Arabuluculuk (İsteğe Bağlı) Nedir?
İhtiyari arabuluculuk, yasal zorunluluk olmayan uyuşmazlıklarda tarafların kendi iradeleriyle başvurdukları gönüllü arabuluculuk yöntemidir. Taraflar üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri her türlü özel hukuk uyuşmazlığında ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir. Dava açılmadan önce veya dava sırasında her aşamada başlatılabilir. Taraflar arabulucuyu kendileri seçer; adliye arabuluculuk bürosu tarafından atanma zorunluluğu yoktur.
| Özellik | İhtiyari Arabuluculuk |
|---|---|
| Kapsam | Sözleşmeden doğan uyuşmazlıklar, miras, komşu anlaşmazlıkları (zorunlu kapsamda olmayanlar), tazminat, aile hukuku (mal paylaşımı vb.) |
| Arabulucu seçimi | Taraflar arabulucuyu kendileri seçer |
| Başvuru zamanı | Dava açılmadan önce veya dava sırasında her aşamada |
| Gizlilik | Süreç tamamen gizlidir; tarafların beyanları delil olarak kullanılamaz |
| Sonuç | Anlaşma sağlanırsa ilam niteliğinde belge düzenlenir |
Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Farkları
Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Farkları
| Kriter | Zorunlu Arabuluculuk | İhtiyari Arabuluculuk |
|---|---|---|
| Zorunluluk | Dava şartıdır; başvurulmadan dava açılamaz | Tamamen gönüllüdür; zorunluluk yoktur |
| Başvurulmazsa | Dava usulden reddedilir | Herhangi bir yaptırım yoktur |
| Arabulucu seçimi | Adliye arabuluculuk bürosu listeden atar | Taraflar arabulucuyu kendileri seçer |
| Başvuru zamanı | Dava açılmadan önce (zorunlu) | Dava öncesi veya dava sırasında (her aşamada) |
| Kapsam | İş, ticari, tüketici, kira, ortaklık, komşuluk uyuşmazlıkları | Tarafların tasarruf edebildiği tüm özel hukuk uyuşmazlıkları |
| Gizlilik | Gizlilik esastır | Gizlilik esastır |
| Anlaşma belgesi | İlam niteliğinde (icra edilebilir) | İlam niteliğinde (icra edilebilir) |
| Masraf | İlk iki saat ücretsiz (Hazine karşılar); sonrası tarifeye göre | Taraflar ücretini anlaşarak belirler |
Arabuluculuk Süreci (Adım Adım)
| Adım | Zorunlu Arabuluculuk | İhtiyari Arabuluculuk |
|---|---|---|
| 1. Başvuru | Adliye arabuluculuk bürosuna başvuru | Doğrudan arabulucuya veya arabuluculuk merkezine başvuru |
| 2. Arabulucu atanması/seçimi | Büro tarafından listeden atanır | Taraflar birlikte seçer |
| 3. İlk toplantı | Arabulucu tarafları bilgilendirir; süreç başlar | Arabulucu tarafları bilgilendirir; süreç başlar |
| 4. Müzakere | Taraflar karşılıklı görüşlerini paylaşır; arabulucu müzakereyi yönetir | Aynı süreç |
| 5. Sonuç | Anlaşma veya anlaşamama son tutanağı düzenlenir | Anlaşma veya anlaşamama son tutanağı düzenlenir |
Arabuluculuk Sonuçları ve İcra Edilebilirlik
| Sonuç | Hukuki Etki |
|---|---|
| Anlaşma sağlanması | Anlaşma belgesi düzenlenir; mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınırsa ilam niteliğinde belge olur ve doğrudan icra edilebilir |
| Anlaşma sağlanamaması | Son tutanak düzenlenir; taraflar dava açma haklarını kullanabilir |
| Taraflardan birinin toplantıya katılmaması (zorunlu) | Katılmayan taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinden sorumlu tutulur |
| Her iki tarafın da katılmaması (zorunlu) | Yapılan yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır |
Avukat Notu: Zorunlu arabuluculukta ilk toplantıya katılmamak ciddi mali sonuçlar doğurur. Katılmayan taraf, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerini ödemek zorunda kalır. Bu nedenle arabuluculuk toplantısına mutlaka katılmanız gerekir. Anlaşma sağlanamaması durumunda dava hakkınız korunur.
Arabuluculuk sürecinde profesyonel temsil ve danışmanlık konusunda desteğe mi ihtiyacınız var?
Arabuluculuk Süreleri
| Uyuşmazlık Türü | Azami Süre |
|---|---|
| İş uyuşmazlıkları | 3 hafta (zorunlu hallerde 1 hafta uzatılabilir) |
| Ticari uyuşmazlıklar | 6 hafta (zorunlu hallerde 2 hafta uzatılabilir) |
| Tüketici uyuşmazlıkları | 3 hafta (zorunlu hallerde 1 hafta uzatılabilir) |
| Kira uyuşmazlıkları | 3 hafta (zorunlu hallerde 1 hafta uzatılabilir) |
| İhtiyari arabuluculuk | Yasal süre sınırı yoktur; tarafların anlaşmasına bağlıdır |
Arabuluculuğun Avantajları
| Avantaj | Açıklama |
|---|---|
| Hız | Davaya kıyasla çok daha kısa sürede sonuçlanır (haftalar vs aylar/yıllar) |
| Maliyet | Dava masrafları, harç ve vekalet ücretlerine göre çok daha ekonomik |
| Gizlilik | Süreç gizlidir; tarafların beyanları dava sürecinde delil olarak kullanılamaz |
| Taraf iradesl | Taraflar kendi çözümlerini kendileri üretir; dayatma yoktur |
| İlişki koruma | Ticari ve kişisel ilişkilerin korunmasına yardımcı olur |
| İcra edilebilirlik | Anlaşma belgesi ilam niteliğindedir; doğrudan icra edilebilir |
Pratik Örnekler
Örnek 1: İş Uyuşmazlığında Zorunlu Arabuluculuk
Sivas’ta 5 yıldır çalıştığı işyerinden haksız fesil ile çıkarılan Ali Bey, kıdem ve ihbar tazminatı talebinde bulunmak istemiştir. İş davası açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurmuştur. Arabuluculuk sürecinde taraflar 3 oturum sonunda anlaşmaya varmış ve Ali Bey tazminatını dava açmadan 2 hafta içinde tahsil etmiştir.
Örnek 2: Ticari Alacak Uyuşmazlığında Zorunlu Arabuluculuk
Bir tedarikçi firma, 500.000 TL’lik fatura alacağını tahsil edememiştir. Ticari davada zorunlu arabuluculuğa başvurmuş, arabuluculuk sürecinde borçlu firma taksitli ödeme planı kabul etmiştir. Anlaşma belgesi icra edilebilirlik şerhi ile ilam niteliğinde tescil edilmiştir.
Örnek 3: Kira Uyuşmazlığında Zorunlu Arabuluculuk
Kiracısını tahliye etmek isteyen ev sahibi, 2023 sonrası zorunlu arabuluculuğa başvurmuştur. Arabuluculukta taraflar 3 aylık süre tanınması ve kira borcunun ödenmesi konusunda anlaşmışlardır. Anlaşma ilam niteliğinde belge haline getirilmiştir.
Örnek 4: İhtiyari Arabuluculukta Miras Uyuşmazlığı
Üç kardeş, miras kalan taşınmazların paylaşımı konusunda anlaşamamıştır. Dava açmak yerine ihtiyari arabuluculuğa başvurmuşlardır. Arabulucu eşliğinde 2 oturumda paylaşım planı üzerinde anlaşmaya varılmış ve mahkemeye gitmeden sorun çözülmüştür.
Arabuluculuk ve uyuşmazlık çözümü konusunda profesyonel desteğe mi ihtiyacınız var?
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Arabuluculuk nedir?
Tarafların bağımsız ve tarafsız bir uzman (arabulucu) eşliğinde uyuşmazlıklarını çözmeye çalıştıkları alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Arabulucu karar vermez; tarafların anlaşmasına yardımcı olur.
Zorunlu arabuluculuk hangi davaları kapsar?
İşçi-işveren, ticari alacak, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi ve komşuluk uyuşmazlıkları (2026 itibarıyla).
Zorunlu arabuluculuğa başvurmadan dava açarsam ne olur?
Dava usulden reddedilir. Arabuluculuk son tutanağı alınmadan dava açılamaz.
İhtiyari arabuluculuk ne demek?
Yasal zorunluluk olmadan tarafların kendi iradeleriyle başvurdukları gönüllü arabuluculuktur. Taraflar arabulucuyu kendileri seçer.
Arabuluculukta anlaşamazsak ne olur?
Anlaşamama son tutanağı düzenlenir. Taraflar dava açma haklarını kullanabilir. Arabuluculukta söylenenler davada delil olarak kullanılamaz.
Arabuluculuk anlaşması icra edilebilir mi?
Evet. Anlaşma belgesi, mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınırsa ilam niteliğinde belge olur ve doğrudan icra edilebilir.
Toplantıya katılmazsam ne olur?
Zorunlu arabuluculukta katılmayan taraf, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinden sorumlu tutulur.
Arabuluculuk süresi ne kadardır?
İş ve tüketici uyuşmazlıklarında 3 hafta (+1 hafta), ticari uyuşmazlıklarda 6 hafta (+2 hafta). İhtiyari arabuluculukta süre sınırı yoktur.
İlk iki saat ücretsiz mi?
Zorunlu arabuluculukta evet; ilk iki saatlik ücret Hazine tarafından karşılanır. Anlaşma sağlanamazsa ücret taraflarca ödenmez.
Arabuluculukta avukat zorunlu mu?
Zorunlu değildir ancak hukuki haklarınızın korunması için avukat eşliğinde katılmanız şiddetle tavsiye edilir.
Arabuluculuk gizli midir?
Evet. Gizlilik esastır. Tarafların arabuluculuktaki beyanları dava sürecinde delil olarak kullanılamaz.
Arabuluculuk hangi uyuşmazlıklarda uygulanamaz?
Ceza davaları, nüfus kaydı davaları, çocuk hukuku (velayet), aile içi şiddet ve tarafların üzerinde tasarruf edemeyecekleri konularda arabuluculuk uygulanamaz.
İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk – Özet Tablosu (2026)
| Konu | Zorunlu Arabuluculuk | İhtiyari Arabuluculuk |
|---|---|---|
| Yasal Dayanak | 7036, TTK 5/A, TKHK 73/A, 7445 s.K. | 6325 sayılı Kanun |
| Zorunluluk | Dava şartı; başvurulmadan dava açılamaz | Tamamen gönüllü |
| Kapsam | İş, ticari, tüketici, kira, ortaklık, komşuluk | Tasarruf edilebilen tüm özel hukuk uyuşmazlıkları |
| Arabulucu Seçimi | Adliye bürosu listeden atar | Taraflar seçer |
| Başvuru Zamanı | Dava öncesi (zorunlu) | Dava öncesi veya sırasında |
| Süre | 3-6 hafta (uyuşmazlık türüne göre) | Süre sınırı yok |
| Ücret | İlk 2 saat ücretsiz (Hazine) | Taraflar belirler |
| Katılmama Yaptırımı | Yargılama gideri sorumluluğu | Yaptırım yok |
| Gizlilik | Esas | Esas |
| Anlaşma Belgesi | İlam niteliğinde; icra edilebilir | İlam niteliğinde; icra edilebilir |
Bu makale bilgilendirme amaçlı hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Arabuluculuk sürecine ilişkin somut durumunuz için Sivas’ta uzman bir avukata başvurmanız tavsiye edilir.