Adam Çalıştıranın Sorumluluğu (TBK m.66)
Adam çalıştıranın sorumluluğu, Türk Borçlar Kanunu’nun 66. maddesinde düzenlenen ve işverenlerin çalışanlarının üçüncü kişilere verdiği zararlardan kusurları olmasa bile sorumlu tutulmalarını öngören önemli bir hukuki düzenlemedir. Bu sorumluluk türü, haksız fiil sorumluluğunun özel bir hali olup “özen sorumluluğu” başlığı altında yer almaktadır. Uygulamada iş kazaları, çalışan hatası ve işletme faaliyetlerinden doğan zararlarda sıklıkla gündeme gelen bu düzenleme, hem işverenler hem de zarar görenler açısından kritik öneme sahiptir.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Nedir?
Adam çalıştıranın sorumluluğu, bir kişinin emri altında çalıştırdığı kimselerin iş görme esnasında üçüncü kişilere verdikleri zararlardan, çalıştıranın kusuru olmasa dahi sorumlu tutulması esasına dayanır. TBK m.66/1’e göre: “Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür.”
Bu sorumluluk türünün temelinde “nimete karşı külfete katlanma” ilkesi yatmaktadır. Çalışanın emeğinden yararlanan işveren, bu fayda karşılığında çalışanın meydana getirdiği zararlardan da sorumlu tutulmaktadır.
TBK m.66 – Adam Çalıştıranın Sorumluluğu:
“Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür.
Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz.
Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.
Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir.”
Adam Çalıştıranın Kusursuz Sorumluluğu
Adam çalıştıranın kusursuz sorumluluğu, doktrinde ve Yargıtay içtihatlarında hâkim görüş olarak kabul edilmektedir. Yargıtay’ın 27.03.1957 tarihli ve 1/3 sayılı ile 22.06.1966 tarihli ve 7/7 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararlarında bu husus açıkça belirtilmiştir.
Kusursuz sorumluluktan kasıt, adam çalıştıranın bir kusuru olmasa bile çalıştırdığı kişinin üçüncü kişilere verdiği zararlardan sorumlu olmasıdır. Adam çalıştıranın sorumluluğunun doğması için ne kendisinin ne de çalışanın kusurlu olması şart değildir.
| Kusur Sorumluluğu | Kusursuz Sorumluluk (TBK m.66) |
|---|---|
| Sorumluluk için kusur şarttır | Kusur aranmaz, özen yükümlülüğü ihlali yeterlidir |
| Zarar görenin kusurun varlığını ispatlaması gerekir | Adam çalıştıranın kusuru olmadığını ispat etmesi gerekir |
| Kurtuluş kanıtı yoktur | Kurtuluş kanıtı getirilebilir |
| TBK m.49’da düzenlenmiştir | TBK m.66’da düzenlenmiştir |
Adam Çalıştıranın Sorumluluğunun Şartları
Adam çalıştıranın sorumluluğunun doğması için belirli şartların bir arada bulunması gerekir. Bu şartları genel ve özel şartlar olarak iki kategoride inceleyebiliriz:
| Şart Türü | Açıklama |
|---|---|
| GENEL ŞARTLAR | |
| Zarar | Üçüncü kişinin maddi veya manevi bir zarara uğramış olması |
| Hukuka Aykırılık | Çalışanın fiilinin hukuka aykırı nitelik taşıması |
| İlliyet Bağı | Çalışanın fiili ile zarar arasında uygun nedensellik bağının bulunması |
| ÖZEL ŞARTLAR | |
| Adam Çalıştırma İlişkisi | Çalışan ile çalıştıran arasında emir-talimat ilişkisinin bulunması |
| Fonksiyonel Bağlılık | Zararın işin yapılması sırasında veya işle bağlantılı olarak doğması |
| Kurtuluş Kanıtı Getirilmemesi | Adam çalıştıranın özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispat edememesi |
1. Adam Çalıştırma İlişkisi
Adam çalıştırma ilişkisi için çalıştırılanın, çalıştıranın buyruğu altında olması, onun gözetiminde iş yapması ve onun talimatıyla bağlı bulunması gerekir. Yargıtay’ın ifadesiyle: “Bir kişinin adam kullanan kimse sayılabilmesi için onun emretme, talimat verme veyahut denetleme kudretini haiz olması gerekir.”
Önemli husus şudur ki, bağlı olarak çalışmanın bir sözleşme bağına dayanması şart değildir. Baba-oğul ilişkisinde dahi bu sorumluluk türüne gidilebilir. Aynı şekilde ücret karşılığı iş görmenin olması da zorunlu değildir.
2. Fonksiyonel Bağlılık
Zararın “işin yapılması sırasında” meydana gelmesi gerekir. Ancak bu ifade dar yorumlanmamalıdır. Yargıtay kararlarına göre, zararın işverenin işinin görüldüğü, emir ve talimatı dahilinde hareket edildiği sırada ve hizmetle ilgili olarak oluşması yeterlidir. Çalışanın tamamen kişisel işini görürken verdiği zarar bu kapsamda değildir.
Adam Çalıştıran Kurtuluş Kanıtı Getirebilir Mi?
Adam çalıştıran kurtuluş kanıtı getirerek sorumluluktan kurtulabilir. TBK m.66/2’ye göre adam çalıştıran, aşağıdaki hususlarda gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz:
Organizasyon Sorumluluğu (TBK m.66/3)
6098 sayılı TBK ile getirilen yeni bir düzenleme olan organizasyon sorumluluğu, işletme şeklindeki organizasyonlarda adam çalıştıranın sorumluluğunu genişletmektedir. TBK m.66/3’e göre: “Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.”
Bu düzenlemeyle birlikte, işletme sahibi adam çalıştıran sadece çalışanı seçmede, talimat vermede ve denetlemede gerekli özeni gösterdiğini ispatlayarak sorumluluktan kurtulamaz. Ayrıca işletme organizasyonunun da uygun şekilde kurulmuş olması şarttır.
| TBK m.66/2 (Bireysel Sorumluluk) | TBK m.66/3 (Organizasyon Sorumluluğu) |
|---|---|
| İşletme dışındaki adam çalıştırma ilişkilerinde uygulanır | İşletme faaliyetlerinden doğan zararlarda uygulanır |
| Seçim, talimat ve denetim özeni yeterli | Ek olarak işletme organizasyonunun elverişliliği de ispatlanmalı |
| Kurtuluş kanıtı nispeten daha kolay | Kurtuluş kanıtı daha ağır koşullara bağlı |
Adam Çalıştıranın Sorumluluğunda Zamanaşımı
Adam çalıştıranın sorumluluğu için açılacak tazminat davalarında zamanaşımı süresi TBK m.72 hükümlerine tabidir:
| Zamanaşımı Türü | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Kısa Zamanaşımı | 2 yıl | Zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarih |
| Uzun Zamanaşımı | 10 yıl | Fiilin işlendiği tarih |
| Ceza Zamanaşımı | Ceza kanunundaki süre | Fiil aynı zamanda suç teşkil ediyorsa daha uzun süre uygulanır |
Adam Çalıştıran Manevi Tazminattan Sorumlu Mu?
Adam çalıştıran manevi tazminattan da sorumludur. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarında (27.03.1957, 1/3 ve 22.06.1966, 7/7) bu husus açıkça belirtilmiştir:
“Kusur aranmayan sorumluluk hallerinde, maddi tazminata hükmedebilmek için kusur şart olmadığı gibi, bu durumlarda ölüm veya cismani zarar vuku bulmuşsa ayrıca manevi tazminat istenebilmesi için de yine kusurun mevcudiyeti şart değildir.”
Dolayısıyla adam çalıştıranın sorumluluğu kapsamında hem maddi hem de manevi tazminat talep edilebilir. Manevi tazminat talebi için özellikle ölüm veya bedensel zarar hallerinde bu hak kullanılabilir.
Adam Çalıştıranın Rücu Hakkı
Adam çalıştıranın rücu hakkı TBK m.66/4’te düzenlenmiştir: “Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir.”
| Rücu Hakkının Özellikleri | Açıklama |
|---|---|
| Kapsam | Çalışanın bizzat sorumlu olduğu ölçüde sınırlıdır |
| Ön Koşul | Tazminatın ödenmiş olması gerekir (mahkeme kararı şart değil) |
| Müterafik Kusur | İşletmenin de kusuru varsa, bu kısım için rücu edilemez |
| Rücu Zamanaşımı | Tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, her halde 10 yıl |
| Alternatif Yol | Adam çalıştıran, sözleşmeye dayanarak da rücu hakkını kullanabilir |
TBK 66 ve TBK 116 Arasındaki Fark
TBK 66 ve 116 arasındaki fark uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir konudur. Her iki madde de başkasının fiilinden doğan sorumluluğu düzenlemekle birlikte, aralarında önemli farklılıklar bulunmaktadır:
| Özellik | TBK m.66 (Adam Çalıştıran) | TBK m.116 (Yardımcı Şahıs) |
|---|---|---|
| Sorumluluk Kaynağı | Haksız fiil sorumluluğu | Sözleşmeden doğan akdi sorumluluk |
| Taraflar Arası İlişki | Sözleşme bağı zorunlu değil | Sözleşme ilişkisi zorunlu |
| Bağımlılık İlişkisi | Emir ve talimat ilişkisi zorunlu | Emir altında çalışma zorunlu değil |
| Kurtuluş Kanıtı | Mümkün (seçim, talimat, denetim özeni) | Mümkün değil |
| Zamanaşımı | 2 yıl / 10 yıl (haksız fiil) | 10 yıl (sözleşme) |
| Yarışma | Aynı fiil hem haksız fiil hem sözleşmeye aykırılık teşkil ediyorsa, zarar gören seçim hakkına sahiptir | |
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Yargıtay Kararları
Adam çalıştıranın sorumluluğu Yargıtay kararları uygulamanın şekillenmesinde belirleyici rol oynamaktadır. Önemli Yargıtay kararlarını şu şekilde özetleyebiliriz:
| Karar | İçerik |
|---|---|
| YİBK 27.03.1957, 1/3 | Adam çalıştıranın sorumluluğunun kusursuz sorumluluk olduğu, manevi tazminat için de kusurun aranmayacağı belirtilmiştir. |
| YİBK 22.06.1966, 7/7 | Kusursuz sorumluluk hallerinde manevi tazminat talebinin mümkün olduğu teyit edilmiştir. |
| YHGK 01.11.2017, 2017/1315 | Adam çalıştırma ilişkisinin şartları ve fonksiyonel bağlılık unsurunun önemi vurgulanmıştır. |
| Yargıtay 4. HD 2016/11174 | İşini sözleşmeyle devreden şirketin denetim yükümlülüğü nedeniyle adam çalıştıran sıfatıyla müteselsil sorumlu olduğuna hükmedilmiştir. |
| Yargıtay 4. HD 14.11.1985 | “Adam çalıştırma ilişkisi için çalıştırılanın, çalıştıranın buyruğu altında olması, onun gözetiminde iş yapması ve onun talimatıyla bağlı bulunması gerekir.” |
İlliyet Bağının Kesilmesi
Adam çalıştıran, illiyet bağının kesildiğini ispat ederek de sorumluluktan kurtulabilir. İlliyet bağını kesen sebepler:
Sık Sorulan Sorular
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Davalarında Profesyonel Destek
İşveren sorumluluğu, tazminat davaları, kurtuluş kanıtı hazırlığı ve rücu işlemlerinde uzman avukat desteği için bizimle iletişime geçin.